Beluister deze blog via podcast of YouTube
Hoe waarderend leren werkelijk verandering brengt
In 2019 maakte ik kennis met de zes principes van Waarderend Leren middels het gelijknamige boek en een leergang ‘Waarderend leidinggeven’ bij organisatie Take A Step. Deze ontwikkelingsgerichte kijk helpt om steeds te blijven zien waar de beweging zit en niet vast te komen zitten in de frustratie over dat wat nog niet werkt, of er nog niet is.
Het boek ‘Waarderend Leren’ van Eefje Teeuwisse, Annechien van Buurt en Nina Timmermans stamt alweer uit 2017 en het blijft een boek dat je steeds weer uit de kast pakt om inspiratie op te doen. Mijn verwachtingen waren dan ook hooggespannen toen ik hoorde dat er een opvolger aan kwam: ‘Waarderend leren als veranderaanpak’. En het boek weet die verwachtingen ruimschoots te overtreffen.
Waarderend leren heeft zijn basis in de positieve psychologie en heeft internationaal veel bekendheid onder Appreciative Inquiry. Positieve psychologie in leerprocessen levert vaak verrassend veel op – Zowel pedagogisch als didactisch. Je leerlingen gaan er op aan. Als ervaren schoolleider op een middelbare school in Zuid Holland ken ik het belang van ontwikkelingsgericht kijken naar leerlingen, en naar elkaar, heel goed. We worden gemakkelijk afgeleid door iets wat niet goed gaat, waardoor we bijna zouden vergeten te zien wat er wel goed gaat, laat staan benoemen. Waarderend leren moet cultuur worden, bij jezelf en in je organisatie. Maar hoe ga je dat doen?
De kracht van waardering
Als schoolleider hielp het mij enorm om in lastige situaties een heldere blik te behouden. Als een klas niet lekker loopt, dan is er altijd wel een les, een collega of situatie waar het wel werkt. Hoe komt dat dan? Wat gebeurt daar dat anders is dan bij de anderen? Die vragen helpen je om de situatie eerst te ‘ontschuldigen’ (Moeskops, 2022). We hebben de natuurlijke neiging om op zoek te gaan naar de oorzaak, om die daarna op te lossen.
Dat is niet altijd productief.
Een collega bij wie het niet lekker loopt heeft ook altijd wel een klas waar het wel goed loopt, of tenminste een stuk beter. Wat gebeurt daar dan, waarom het wel werkt? Wat kan diegene daaruit meenemen om van te leren? Beide situaties brengen ons dus tot leren en dat is wat ontwikkelingsgericht kijken voor ons kan doen; we nemen een onderzoekende houding aan en kijken, voorbij oorzaak en schuld, wat er speelt en wat maakt dat er gebeurt wat er gebeurt.
Mensen die boos zijn vanwege iets dat is gebeurd hebben soms de neiging om die boosheid er in verontwaardiging uit te gooien. Gevoed door de frustratie wil iemand dan duidelijk maken om niet van plan te zijn diens kaas van het brood te laten eten. De oorzaak van dergelijke situatie is heel vaak wat complexer, gevoed door misverstanden of een miscommunicatie en heeft van niet zoveel te maken met een negatieve intentie. Door de situatie eerst te benaderen met een vraag (Ga op onderzoek uit) kan er vaak al veel druk van de frustratie weggenomen worden. “Wat maakt dat je er voor hebt gekozen om…”. Het geeft iemand anders de kans om de keuze te verwoorden, of om aan te geven dat het geen keuze was. Het geeft ingang voor een dialoog en maakt het vervolgens gemakkelijker om uit te leggen waar je tegenaan bent gelopen. Zo’n gesprek is daarnaast vaak ook een stuk gemakkelijker te voeren; de kans dat er boosheid, frustratie of afkeuring in zo’n gesprek terecht komen zijn een stuk kleiner, omdat er niemand wordt aangevallen. En dat is een goed begin. Hoe krijgen we nu zo’n cultuur in een hele organisatie?
Groeien of vastzitten
Ontwikkelingsgericht kijken, communiceren en werken is voor leerlingen in een leerproces van grote toegevoegde waarde. Carol Dweck (2006) kwam op basis van haar onderzoek met het idee van een fixed mindset versus growth mindset. Hoewel er discussie over is geweest omdat het onderzoek niet goed reproduceerbaar zou zijn, is duidelijk dat de theorie zelf van grote waarde is, omdat het leerlingen en studenten enorm kan helpen om op de juiste manier naar het eigen leerproces te kijken. Een fixed mindset doet je denken dat je iets kunt of niet. Je hebt talent, of juist niet zo. Een growth mindset zegt je dat je iets misschien niet weet, maar dat je het wel kunt leren. Die zegt je dat je verder komt als je je best doet.
Een enorm belangrijk effect daarvan is dat wij, als pedagogen en didactici, anders complimenten gaan maken. We zullen dan minder snel gaan zeggen dat een leerling slim of goed is, maar we zullen eerder het verrichte werk gaan prijzen. De moeite en het doorzettingsvermogen. Een kind dat verteld is dat het slim is, zal liever niet willen dat jij erachter komt door een moeilijke opgave dat het minder slim is dan dat jij dacht. Een kind dat te horen krijgt dat het een geweldige inzet toont, zal geneigd zijn om dat opnieuw te doen, met de voorspelbare effecten. Waarderend leren zorgt op die manier voor een cultuur waarin ontwikkeling door inzet en doorzettingsvermogen gewoon wordt. Achterover leunen omdat je slim genoeg bent om de opgave snel af te hebben, en dus niet zoveel leren, is daarmee niet prijzenswaardig. Het mooie is dat we deze dynamiek heel erg goed terugzien in creatieve processen in muziek, film en (schrijf)kunst. (Rubin, 2023)
Cultuur
Zoals eerder gezegd; Hoe krijgen we zo’n cultuur in onze organisatie? Zo komen we bij de inhoud van ‘Waarderend leren als veranderaanpak’, van Eefje Teeuwisse en Stefan van Langevelde. Het vorige boek van Eefje nam je mee in het idee achter waarderend leren en biedt een schat aan werkvormen die toepassing in de praktijk heel gemakkelijk en toegankelijk maken. Het nieuwe boek pakt de draad op na een korte introductie van het waarderend werken, met een kleine update van de principes. Daarna gaat het boek in op de wijze waarop de manier van werken zijn weg kan vinden in je organisatie. De grote kracht van het boek is dat het geen megalomaan veranderplan voorstelt, of een stapsgewijze manier om het uit te rollen over de hele organisatie. Het boek laat zien hoe je in kleine stapjes, in je eigen omgeving, samen met direct betrokkenen iets kunt doen. Het boek is geen dikke pil die zich richt op veranderaars, maar het is echt voor iedereen die in het onderwijs werkt. Waar kun jij het verschil maken?
Veranderprocessen werden langere tijd beschouwd als iets dat ontworpen, aangestuurd en uitgevoerd werd door het management, eventueel met hulp van een bureau. Dat kan, maar het succes daarvan is allerminst gegarandeerd, zeker op de langere termijn. En het kan ook anders. Actieonderzoek.
En ACTIE!
Actieonderzoek is een relatief jong begrip waarbij een onderzoeker minder ver van een situatie staat dan een traditionele onderzoeker. Iedere situatie is anders en actieonderzoek richt zich dan ook niet zozeer op reproduceerbaarheid. De uitkomsten kun je ook niet zomaar op een andere organisatie loslaten. En wat ook belangrijk is, het kijken en onderzoeken heeft al invloed (Zouwen, 2011). En dat is een uitstekende en laagdrempelige insteek om zelf aan de slag te gaan met het waarderend leren.
Het boek van Eefje en Stefan neemt je op uitstekende wijze mee in de theorie van Actieonderzoek. Door eerst het waarderende in een wat groter perspectief te plaatsen, zonder heel theoretisch te worden, krijg je al snel zicht op de mogelijkheden die je zelf hebt. Jij kunt het verschil maken in jouw eigen omgeving. En dat is een krachtige interventie. Hoewel het boek een absolute aanrader is voor schoolleiders, is het boek niet te missen voor iedereen die in het onderwijs werkt en bewust bezig is met de motivatie van leerlingen. Goede veranderingen komen, zoals de theorie ook betoogt, vaak in kleine stappen en vaak juist niet van bovenaf. Goede veranderingen ontstaan als mensen met elkaar ontdekken waarom iets in een bepaalde situatie wel goed werkt en vervolgens energie krijgen van het feit dat je dat samen doet. Het boek laat heel effectief zien hoe jij het verschil kunt maken.
Het boek bestaat uit drie delen van elke 4 hoofdstukken. Na “1: Wat is waarderend leren?” en “2: Hoe jaag je een verandering aan?” gaat deel 3 over “Hoe geef je een veranderproces vorm?”
Doeltaal is voertaal
En dat is ook de andere kracht van het boek; het brengt de theorie in praktijk. Het boek laat jou, op een waarderende manier, kennis maken met de theorie. De principes: Waardeer wat is, Versterk wat werkt, Wees nieuwsgierig, Maak energie los, Doe het samen en Droom groot, zet kleine stappen vormen de leidraad die energie en positiviteit geven aan veranderprocessen binnen de school. Heel handzaam, helder en natuurlijk.
Het boek blijft toegankelijk en vermijdt overmatige theoretisering, maar er zijn veel bronnen die je kunt raadplegen als je dieper de theorie in wilt gaan. Daarnaast is er een vrij toegankelijke website www.takeastep.nl/waarderend-leren die boordevol inspirerend materiaal staat; video’s, artikelen, podcasts en boeken die je verder kunnen helpen.
Als je eenmaal de kracht van het model ziet, dan zie je dat er veel in je organisatie wat meer waarderend kan, zoals bijvoorbeeld een gesprekscyclus of een vergadering. Ik heb met eigen ogen gezien dat als het dan werkt, je eigenlijk niet goed begrijpt waarom je niet altijd al op die manier hebt gewerkt. Dit boek hoort, samen met zijn voorganger, bij iedereen binnen het onderwijs in de kast.
Als we werkelijk willen dat scholen plekken zijn waar mensen floreren, dan begint dat met waarderend kijken. Dit boek laat zien hoe dat kan – en waarom je daar vandaag nog mee zou moeten beginnen.
– Menno Meerbach
Dweck, C. S. (2006). Mindset: The new psychology of success. Random House.
Moeskops, O. (2022). Vanzelfzwijgend: De taal van ons lichaam en de stem van ons hart in organisaties. Ten Have.
Rubin, R. (2023). The creative act: A way of being. Penguin Press.
Teeuwisse, E., & van Langevelde, S. (2025). Waarderend leren als veranderaanpak. Kessels & Smit Publishers
Van der Zouwen, L. (2011). Actieonderzoek als bron voor leren in de praktijk. Kessels & Smit, The Learning Company.